
Jak napisać historię swojej rodziny?
Skąd wziąć daty i nazwiska przodków, jak zmieścić drzewo genealogiczne w książce i jak z suchych aktów zrobić opowieść, którą rodzina naprawdę przeczyta.
Zwykle zaczyna się od pudełka. Przy przeprowadzce rodziców albo po pogrzebie cioci wychodzi z szafy karton ze zdjęciami, na których nikt już nikogo nie rozpoznaje. Mężczyzna w mundurze. Kobieta przed drewnianym domem. Na odwrocie ołówkiem: „Józiek, 1938”. Który Józiek?
Wtedy przychodzi myśl, żeby wreszcie to wszystko spisać, póki żyją ci, którzy jeszcze coś pamiętają. I zaraz za nią obawa, że to robota dla historyka, a nie dla kogoś, kto ostatnie wypracowanie oddał w liceum. Historykiem być nie trzeba. Wystarczy cierpliwość i porządek w notatkach, resztę złapiesz po drodze.
Jak napisać historię swojej rodziny: od czego zacząć
Od żywych, nie od archiwów. Archiwum poczeka sto lat, a ciocia, która pamięta, jak nazywała się wieś jej babci, może nie poczekać do wiosny. Brzmi twardo, ale prawie każdy, kto szuka przodków, mówi w końcu to samo: szkoda, że nie zapytaliśmy wcześniej.
Zacznij od siebie i idź w górę. Rodzice, dziadkowie, pradziadkowie: imiona, nazwiska, daty i miejsca urodzenia, ślubu i śmierci. Czego nie wiesz, zostaw puste. Pustych miejsc będzie więcej niż wypełnionych i dobrze, bo od razu widać, o co pytać.
Potem rozmowy, najpierw z najstarszymi. Pytaj o konkrety: jak się nazywała wieś, w której parafii był ślub, gdzie pochowano pradziadka, czy ktoś wyjechał do Ameryki. Jak prowadzić takie rozmowy i nagrywać je telefonem, opisujemy w tekście o książce wspomnień dla babci i dziadka.
Zanim ruszysz do archiwum, przejrzyj szuflady. Sporo dat masz w domu, tylko rozrzuconych po różnych kątach:
- Dokumenty. Odpisy aktów, świadectwa szkolne, książeczki wojskowe, akty notarialne kupna ziemi.
- Klepsydry i obrazki z komunii. Na klepsydrze jest data śmierci, wiek i często nazwiska najbliższych.
- Listy i kartki. Adres i stempel mówią, kto gdzie mieszkał i kiedy.
- Groby. Zdjęcie nagrobka to w kilka sekund dwie daty, a często i nazwisko panieńskie.

Gdzie szukać informacji o przodkach
Akty urodzeń, ślubów i zgonów leżą w urzędzie stanu cywilnego albo w archiwum państwowym. Gdzie dokładnie, zależy od ich wieku. Akt urodzenia urząd przechowuje przez 100 lat, akt małżeństwa i zgonu przez 80 lat. Potem ma dwa lata, żeby oddać je do archiwum. Tak mówi art. 28 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego. Urodzenia babci z 1935 roku szukasz więc w urzędzie, a ślubu pradziadków z 1920 roku już w archiwum.
Weźmy przykład. Pan Zbigniew, emerytowany geodeta z Białegostoku, wiedział o swoim pradziadku tyle, że „był kowalem gdzieś pod Łomżą”. W Genetece, wyszukiwarce Polskiego Towarzystwa Genealogicznego, wpisał nazwisko i okolicę. Po kwadransie miał wpis o chrzcie z 1871 roku, z imionami rodziców i nazwą wsi. Sam akt obejrzał wieczorem w domu, w serwisie archiwów państwowych Szukaj w Archiwach, gdzie skany przegląda się bez zakładania konta.
- Indeks genealogiczny
- Spis wpisów z dawnych ksiąg (imię, nazwisko, rok, parafia), przepisany przez wolontariuszy. Mówi, gdzie leży akt, ale aktem nie jest, więc datę sprawdzaj w skanie.
Jedno pana Zbigniewa zaskoczyło: akt był po rosyjsku. W zaborze rosyjskim od 1868 roku tak właśnie pisano akta. W Galicji pisano je zwykle po łacinie, w zaborze pruskim po łacinie albo po niemiecku. Z trudniejszym wpisem pomogą na forach genealogicznych, gdzie sporo osób czyta takie akta od lat.
I rada, której początkujący nie słuchają, a potem żałują. Przy każdej dacie zapisuj, skąd ją masz. Za dwa lata nie będziesz pamiętać, czy rok ślubu wziął się z aktu, czy z opowieści wujka w Wigilię, a to dwie bardzo różne rzeczy.
Drzewo genealogiczne w książce
Drzewo w książce ma sens wtedy, gdy mieści się na jednej rozkładówce i da się je przeczytać bez lupy. Pięć pokoleń w linii prostej, od Ciebie do prapradziadków, to 31 osób. Z rodzeństwem i ich dziećmi robi się z tego kilkaset nazwisk i żadna strona ich nie udźwignie.
Lepiej sprawdza się kilka małych drzew. Na początku książki sami przodkowie w linii prostej, przy każdym rozdziale drzewo jednej gałęzi, z rodzeństwem. Pełne drzewo ze wszystkimi kuzynami wydrukuj osobno jako plakat. Narysujesz je na przykład w darmowym programie Gramps.
Nazwisko w zgięciu
Środek rozkładówki znika w grzbiecie książki. Drzewo rozpięte na dwie strony ułóż tak, żeby przez środek biegła tylko linia, a nie czyjeś imię. Na rozkładówce A5 drzewo pięciu pokoleń robi się drobne, więc książki z drzewami i skanami dokumentów częściej drukuje się w B5 albo A4.
Jak napisać książkę o przodkach
Z samych dat książki nie będzie. Wyjdzie rejestr, którego poza Tobą nikt nie przeczyta do końca. Dlatego w każdym pokoleniu wybierz jedną albo dwie sceny, o których naprawdę coś wiesz, i opisz je na tle tamtych czasów.
Po pradziadku pana Zbigniewa zostały same wpisy w księgach: chrzest, ślub, chrzty dzieci i zgon. Ani jednego zdjęcia. A jednak wiadomo z nich, że był kowalem we wsi nad Narwią, ożenił się w wieku 22 lat, a z siedmiorga jego dzieci dorosło troje. Do tego tło z książek o regionie: jak wyglądała wiejska kuźnia, jak daleko było do targu. Z takich kawałków wychodzi rozdział, który czyta się jak opowiadanie, a każde zdanie w nim jest prawdziwe.
Najprościej ułożyć książkę pokoleniami, od najstarszych do dziś. Rodzina mamy i rodzina taty spotykają się zwykle dopiero na ślubie Twoich rodziców, więc wygodniej dać im osobne części i połączyć je w ostatnim rozdziale. Na końcu przyda się spis osób z numerami stron, bo kuzyni najpierw szukają w książce siebie.
Legendy i sprawy trudne
W każdej rodzinie krąży jakaś legenda. Szlachecki herb, ucieczka z carskiego wojska, skarb zakopany pod gruszą. Nie wyrzucaj jej, tylko napisz, od kogo ją masz. Zdanie „Według ciotki Leokadii pradziadek uciekł z carskiego wojska” jest uczciwe. To samo zdanie bez ciotki Leokadii to już fikcja.
Gorzej z tym, co prawdziwe i bolesne: dziecko urodzone przed ślubem, spór o ziemię, który podzielił rodzeństwo na pół wieku. O żyjących nie pisz bez ich zgody. O zmarłych zastanów się, kogo to jeszcze może zaboleć. Jeśli w książce ma się znaleźć także Twoje własne życie, zajrzyj do tekstu o tym, jak napisać książkę o swoim życiu.
Jak zrobić kronikę rodzinną
Kronika różni się od książki o przodkach tym, że nigdy się nie kończy. Zapisujesz w niej rok po roku, co się w rodzinie wydarzyło, i najlepiej, jeśli dopisują się różne osoby.
Można ją pisać ręcznie w grubym albumie, przy świątecznym stole. Można też drukować w tomach: pierwszy opowiada historię do dziś, a co kilka lat dochodzi następny. Wtedy zapisz format i papier pierwszego tomu, żeby kolejne stały na półce równo, jak seria.
Zdjęcia i dokumenty w książce o rodzinie
Stare zdjęcia i skany aktów to połowa takiej książki. Zdjęcia skanuj w rozdzielczości 600 dpi, a nie 300, jak do zwykłych dokumentów. Stare odbitki są małe, a w książce zwykle trzeba je powiększyć. Pod każdym napisz, kto na nim jest, gdzie i kiedy, a jeśli to przypuszczenie, to też. Jak poukładać pudełko starych odbitek, piszemy we wpisie o tym, jak zrobić fotoksiążkę ze starych zdjęć.
Ile kosztuje druk książki o rodzinie
Wróćmy do pana Zbigniewa. Po trzech latach ma gotowe 160 stron w formacie B5 (165 × 240 mm), czyli trochę większym od zwykłej powieści. W środku kolorowe zdjęcia i skany aktów. Wybiera twardą oprawę, bo chce, żeby książkę czytały jeszcze jego prawnuki. Na letni zjazd rodzinny przyjedzie około czterdziestu osób.
| Wersja | 10 książek | 50 książek |
|---|---|---|
| Twarda oprawa, kolor w środku | około 230 zł za sztukę, razem 2300 zł | około 44 zł za sztukę, razem 2200 zł |
| Miękka oprawa, kolor w środku | około 100 zł za sztukę, razem 1000 zł | około 22 zł za sztukę, razem 1100 zł |
Kwoty są bez VAT i w zaokrągleniu. Tak wyglądały ceny w listopadzie 2026 roku, w innych drukarniach bywa taniej albo drożej.
Pięćdziesiąt książek w twardej oprawie wychodzi taniej niż dziesięć. Ustawienie maszyn i oprawy kosztuje tyle samo bez względu na liczbę egzemplarzy, więc przy małym nakładzie płaci się głównie za nie. Szerzej tłumaczymy to w tekście o tym, ile kosztuje wydrukowanie książki.
Pan Zbigniew bierze więc pięćdziesiąt. Czterdzieści rozda na zjeździe, a reszta poczeka na tych, którzy odezwą się za rok. Zawsze się odzywają. Dwie odda do biblioteki w gminie, z której pochodzi rodzina. Za dwadzieścia lat ktoś, kto szuka tych samych nazwisk, trafi na jego książkę.
Druk w twardej oprawie trwa zwykle około trzech tygodni, w miękkiej mniej więcej o połowę krócej. Ten czas liczy się od akceptacji plików, więc przed zjazdem zostaw zapas. Numer ISBN do książki dla rodziny nie jest potrzebny. Skąd go wziąć, piszemy w poradniku o tym, jak zdobyć numer ISBN.


